Van Tecklenburg naar Malta: graaf Otto I en de Maltezer Orde

Graaf Otto I van Tecklenburg en de ridders die later Malta zouden besturen

Onze vakantiestreek in het Tecklenburger Land en het zonnige eiland Malta lijken twee werelden – en toch verbindt hen een rode draad die meer dan 800 jaar teruggaat. Die begint niet in Valletta, maar hier bij ons in het noorden.

In 1245 schonk graaf Otto I van Tecklenburg een hof in Lage – vandaag deel van de gemeente Rieste, ten noorden van het Tecklenburger Land – aan de Orde van Sint-Jan (de Johannieters), de ridders van het Hospitaal van Sint-Jan te Jeruzalem. Uit die schenking groeide de Commanderij Lage.

Vóór 1260 vestigden de Johannieters zich er; in 1262 woonden er twaalf ordeleden. In de decennia daarna werd de commanderij het grootste huis van de Nederrijns-Westfaalse balije – in 1341 waren er al 45 broeders – en gold zij, naast Steinfurt, als een van de belangrijkste ordevestigingen in heel Noordwest-Duitsland: welvarend, rijk aan land en doel van een bedevaart naar het „Kruis van Lage“, een in 1315 gewijd kruisbeeld.

Rijkdom wekt begeerte: in 1384 liet de vorst-bisschop van Osnabrück de commanderij bestormen en de ridders verdrijven – een aanval die hem de kerkelijke ban opleverde. In 1395 kreeg de orde Lage terug en bouwde het weer op.

Van Lage naar Malta: het achtpuntige kruis

Diezelfde orde die de akkers van Lage bewerkte, zou wereldgeschiedenis schrijven. Nadat de Johannieters in 1522 Rhodos hadden verloren, gaf keizer Karel V hun in 1530 het eiland Malta. Zij bestuurden het tot 1798, toen Napoleon hen verdreef – en werden wereldwijd bekend als de Soevereine Militaire Orde van Malta. Hun teken: het achtpuntige kruis dat iedereen nu als het Maltezerkruis kent.

Het witte kruis dat boven Valletta wappert, is dus hetzelfde symbool dat de ridders ooit in de bodem van Lage verankerden. Dat erfgoed is nog altijd zichtbaar: het wapen van de gemeente Rieste toont sinds 1959 het zilveren poortgebouw van de commanderij, bekroond met het achtpuntige Johannieterkruis.

Ook het geloof bleef levend. De bedevaart naar Lage bestaat al zo’n 800 jaar: tijdens de „Kreuztracht“ dragen pelgrims een oud kruis van ongeveer 135 kilogram rond de bedevaartskerk St. Johannes de Doper. De commanderij bleef een ordehuis tot 1810; haar beschermde 17e-eeuwse gebouwen liggen schilderachtig tussen grachten aan een arm van de Hase.

Vanuit onze vakantiewoningen in Brochterbeck is het maar zo’n 45 autominuten naar het noorden tot Rieste-Lage – prima te combineren met een dagje aan de Alfsee. Of u zich nu aangetrokken voelt tot de stille heuvels van het Tecklenburger Land of tot de zonnige kust van Malta: u volgt een weg die de ridders van Sint-Jan al lang vóór u gingen.

Twee pijlers van de orde: Lage en Steinfurt

Lage stond niet alleen. Zo’n 60 kilometer naar het zuidwesten, in Steinfurt, hadden de heren van Steinfurt al in de 12e eeuw – ruim vóór de schenking van graaf Otto – de Commanderij Steinfurt (Johanniterkommende Steinfurt) gesticht. Beide werden de rijkste en machtigste ordehuizen van de regio, beide overleefden de Reformatie als katholieke eilanden, en beide werden in de napoleontische tijd geseculariseerd – Lage in 1810, Steinfurt in 1811.

De huizen werden bestuurd in districten, balijen genoemd; zowel Lage als Steinfurt behoorden tot de Balije Westfalen (Ballei Westfalen). Een opvallende parallel: in 1341 telde elke commanderij precies 45 ordeleden. Toch was Steinfurt het hoofdhuis: vanaf omstreeks 1400 was de commandeur (Komtur) van Steinfurt tevens hoofd van de Westfaalse balije – de ridders op het land van graaf Otto in Lage vielen dus onder de leiding in Steinfurt. Pas na de Dertigjarige Oorlog verhuisde de zetel van de balije naar Münster.

Eén stamboom: het huis Bentheim verbindt beide

Uiteindelijk waren ook de stichtersfamilies van de twee grote commanderijen één verwantschap. Toen graaf Otto I van Tecklenburg in 1263 stierf, doofde zijn mannelijke lijn uit. Via zijn dochter Heilwig, die met Otto II van Bentheim-Tecklenburg was getrouwd, ging het graafschap Tecklenburg over op het huis Bentheim.

Ook de heerlijkheid Steinfurt kwam later aan dit huis. Zo splitste het geslacht zich in twee nauw verwante takken: Bentheim-Tecklenburg en Bentheim-Steinfurt – na 1816 kwam zelfs het bezit van de commanderij Steinfurt aan het huis Bentheim-Steinfurt. De families die beide Johannieterhuizen eeuwenlang vormgaven, waren zo takken van dezelfde stamboom, die teruggaat tot graaf Otto I. Van de akkers van het Tecklenburger Land tot de bastions van Malta droegen zij hetzelfde achtpuntige kruis.

De Wallbrücke in Brochterbeck: een Freistuhl en het verdrag van 1236

De verbinding met Malta begint niet ergens ver weg – ze begint op een paar minuten lopen van onze vakantiewoning, bij de Wallbrücke in Brochterbeck. Hier bevond zich in de middeleeuwen een Freistuhl, een openbare rechtbank in de open lucht waar recht werd gesproken en geschillen werden beslecht.

In 1236 werd juist bij de Wallbrücke een verdrag gesloten en bezworen tussen het graafschap Tecklenburg en het bisdom Osnabrück. Het beëindigde de taaie ruzie over de inkomsten en privileges van de Osnabrückse kerkvoogdij (Kirchvogtei) – een geschil dat graaf Otto I duur was komen te staan. Tot de ministerialen die het verdrag bezwoeren behoorde Konrad I van Brochterbeck.

En hier sluit de cirkel zich: het is dezelfde graaf Otto I van Tecklenburg. Amper negen jaar nadat hij bij de Wallbrücke vrede had gesloten met Osnabrück, schonk hij in 1245 zijn goederen aan de Orde van Sint-Jan en stichtte hij de Commanderij Lage (zie boven). Het bruggetje in Brochterbeck en de ridders die later Malta zouden besturen zijn zo twee hoofdstukken van één verhaal – amper een decennium en een paar kilometer uit elkaar.

Vandaag is de Wallbrücke een stille plek aan de rand van het dorp – een lonend klein uitstapje tijdens een verblijf in onze vakantiewoning in Brochterbeck.

Trouwens: er is ook het verhaal van de tiener uit Brochterbeck die deze brug ooit van de sloop redde – omdat hij een faxapparaat wilde uitproberen. Maar dat is stof voor een eigen blogbericht …